Projekty

Wydanie jubileuszowego numeru „Studiów Łomżyńskich” w 150. rocznicę śmierci Jakuba Wagi

Projekt dofinansowany w ramach otwartego konkursu ofert w zakresie kultury i dziedzictwa narodowego w 2022 roku ogłoszonego przez Urząd Miejski w Łomży – Wydział Kultury, Sportu i Inicjatyw Społecznych

Zadanie polegające na wydaniu drukiem jubileuszowego numeru „Studiów Łomżyńskich” poświęconego 150. rocznicy urodzin Jakuba Ignacego Wagi. Zadanie będzie polegało na zebraniu artykułów naukowych i popularnonaukowych związanych z osobą Jakuba Wagi oraz rodziny Wagów. Artykuły te zostaną następnie zredagowane i wydane w ramach czasopisma punktowanego Łomżyńskiego Towarzystwa Naukowego im. Wagów. Zawartość XXXII tomu „Studiów Łomżyńskich” będzie ściśle związana z Łomżą i regionem ziemi Łomżyńskiej. „Studia”  będą skierowane do czytelników i osób zainteresowanych historią lokalną. Jako czasopismo będzie dostępne na stronie internetowej oraz w wersji papierowej. W ten sposób zadanie odpowie na potrzeby lokalnych mieszkańców związane z poszerzaniem wiedzy na temat historii lokalnej oraz poznaniem lokalnego dziedzictwa kulturowego.

Losy łomżyńskich emigrantów w źródłach z lat 1900-1950. Edycja wybranych źródeł emigracyjnych w kontekście historyczno-kulturowym

Projekt finansowany w ramach programu Dialog przez MNiSW

Nowy projekt realizowany w latach 2019-2021 przez zespół naukowo-badawczy ŁTN im. Wagów w Łomży, kierowany przez dr Małgorzatę K. Frąckiewicz, dotyczy łomżyńskiej emigracji do Stanów
Zjednoczonych i Izraela z końca XIX wieku i z lat 1900–1950.Zasadniczym jego celem będzie dopełnienie i szeroka popularyzacja już   rozpoczętych badań związanych z dziedzictwem kulturowym i tożsamością Łomży i ziemi łomżyńskiej w kontekście antroponimii i historii oraz dziejów rodów i rodzin łomżyńskich w perspektywie międzynarodowej – emigracyjnej. Będzie to kontynuacja badań nad historią nazwisk łomżyńskich, ich nosicielami i społeczeństwem tej części północno-wschodniego Mazowsza, którą stanowi obszar historycznej ziemi łomżyńskiej. Wypełniając lukę w poznaniu losów emigrantów łomżyńskich, którzy z różnych powodów wyjeżdżali z regionu już od połowy XIX wieku, projekt ma na celu m.in.: ustalenie listy nazwisk emigrantów łomżyńskich, ich statusu społecznego, wieku w chwili emigracji, miejsca, z którego emigrowali i tego, do którego docierali np. w USA; opis ich losów na podstawie dostępnych źródeł (m.in. list pokładowych, prasy polonijnej: nekrologi ogłoszenia; listów), ewentualnego miejsce osiedlenia, późniejszych związków emigrantów z rodzinnymi stronami. Cele te zostaną zrealizowane poprzez: kwerendy archiwalne w Polsce i zbadanie źródeł emigracyjnych w archiwach i bibliotekach w Stanach Zjednoczonych oraz w wybranych krajach Europy Zachodniej (Niemcy, Izrael, Holandia); wydanie publikacji pt. „Księga łomżyńskich emigrantów ze słownikiem nazwisk”, stanowiącej udokumentowanie zjawiska łomżyńskiej emigracji, szczególnie z lat 1900–1930 i jego skali; wydanie ksiąg pamięci gmin żydowskich Jedwabnego i Stawisk, stanowiących świadectwo wielopokoleniowego, międzykulturowego współistnienia i wspólności m.in. losów społeczności polskiej i żydowskiej oraz jej przedstawicieli na terenie ziemi łomżyńskiej; wydanie monografii Stawisk, jako pracy naukowo- popularyzatorskiej przedstawiającej historię miasteczka współtworzonego przez ludność polską żydowskiego pochodzenia i innych jego mieszkańców w kontekście kulturowym i socjologicznym; wydanie polsko-angielskiego „Przewodnika po źródłach do genealogicznych badań nad emigracją”, przeznaczonego dla polskich i amerykańskich odbiorców związanych korzeniami z Łomżą i regionem łomżyńskim, który będzie rozprowadzany wśród Polonii łomżyńskiej i pomoże wzmocnić jej więzi z rodzinnymi stronami oraz otworzy na poszukiwanie własnych łomżyńskich korzeni; poszerzenie, uzupełnienie i doredagowanie istniejącego już Katalogu osobowo-miejscowego północno-wschodniego Mazowsza i mazowiecko-podlaskiego pogranicza o nazwiska emigrantów łomżyńskich jako ważnej grupy przedstawicieli społeczności regionu łomżyńskiego, których potomkowie i krewni żyją obecnie w USA i w Łomżyńskiem; popularyzacja Katalogu osobowo- miejscowego i strony internetowej www.name.lomza.pl w języku polskim i angielskim w kraju i poza jego granicami.
Celem nadrzędnym tych zamierzeń jest umiędzynarodowienie i upowszechnienie wyników badań prowadzonych przez ŁTN pod kątem nazwisk, tzw. antroponimów łomżyńskich jako tekstów kultury, oraz historii rodów i rodzin pogranicza mazowiecko-podlaskiego. W ramach realizacji projektu będzie możliwe poszerzenie współpracy m.in. z Muzeum Emigracji w Gdyni i Muzeum Polskim w Chicago oraz pozyskanie wiedzy na temat mieszkańców regionu, którzy z różnych względów opuścili rodzinne strony, emigrując m.in. do USA i Izraela. Na przykładzie opracowań dotyczących Jedwabnego i Stawisk zostanie w sposób paradygmatyczny ukazane m.in. wielokulturowe środowisko miejskie ziemi łomżyńskiej, współtworzące społeczności miast i miasteczek tego historycznego regionu. Wydanie „Przewodnika…” przyczyni się do wzmocnienia odbioru wyników badań za granicą, w krajach anglojęzycznych, w szczególności w Stanach Zjednoczonych, gdzie nadal istnieją organizacje polonijne i żyją potomkowie emigrantów łomżyńskich, których identyfikuje m.in. nazwisko. Dodatkowym elementem wzmacniającym zasięg projektu i jego wymiar poznawczy, społeczny i kulturowy będzie wydanie ksiąg pamięci gmin żydowskich Jedwabnego i Stawisk jako materiałów do poznania historii małych łomżyńskich ojczyzn i żyjących w nich do dziś potomków różnych kulturowo społeczności. Pozwoli to na nawiązanie kontaktu z potomkami Żydów (np. ze środowiskiem Żydów łomżyńskich skupionych w tzw. Domu Łomży w Izraelu), dawnych mieszkańców regionu pogranicza mazowiecko-podlaskiego, również emigrantów. Projekt ten stworzy tym samym szeroką perspektywę badawczą: z jednej strony poszerzy znacząco efekty dotychczasowych działań badawczych dotyczących nazwisk (w kontekście dziejów rodów i rodzin oraz ich tożsamości i kulturowego dziedzictwa), z drugiej zaś pozwoli na upowszechnienie wyników tych badań, tworząc bazę do poznania dziejów ludzi i miejsc, społeczności, ich historii i kultury oraz efektów decyzji o migracji w czasie kształtowania się współczesnych fundamentów tradycyjnych środowisk w Łomżyńskiem. Wszystkie te aktywności mają służyć budowaniu świadomości własnych korzeni mieszkańców ziemi łomżyńskiej w kraju i poza jego granicami oraz lepszemu rozumieniu sensu odkrywania własnej tożsamości jako podstawy do otwartości na inne kultury i nacje, dialogu i tolerancji w zakresie współżycia w środowisku polskim i międzynarodowym.

Planowany okres realizacji projektu: od 1 września 2019 r. do 23 maja 2022 r.

Plan szczegółowych działań:
1. Kwerendy archiwalne i biblioteczne – pozyskanie, ekscerpcja i skatalogowanie materiału źródłowego dla realizacji zadania – mają na celu zgromadzenie w jednym miejscu materiału źródłowego i zdobycie wiedzy dotyczącej łomżyńskich emigrantów. Cel zostanie zrealizowany poprzez przeprowadzenie kwerend w Polsce za pośrednictwem Muzeum Emigracji w Gdańsku, w Hamburgu, Izraelu i w Stanach Zjednoczonych w archiwum na Ellis Island oraz w Muzeum Polskim w Chicago i w Bibliotece Narodowej w USA. Efektem będzie pozyskanie materiału źródłowego o łomżyńskich emigrantach z końca XIX wieku i z lat 1900–1950. Kwerendy zostaną uzupełnione o dostępne archiwalia polskie. Cel ten będzie realizowany poprzez stałą rozbudowę Katalogu osobowo-miejscowego o nazwiska związane z emigracją i biogramy znanych emigrantów łomżyńskich.
2. Przetłumaczenie, redakcja językowa, korekta merytoryczna, wstęp i recenzje wydawnicze oraz edycja ksiąg pamięci gmin żydowskich w Jedwabnem i Stawiskach – prace tłumaczeniowe ksiąg pamięci wydanych w języku hebrajskim, jidysz oraz częściowo w języku angielskim; prace redakcyjne, językowe i historyczne, korekty, opracowanie krytycznego wstępu historycznego i publikacja dwóch pinkasów z regionu łomżyńskiego.
3. Wydanie polsko-angielskiego „Przewodnika po źródłach genealogicznych do badań nad emigracją” – opracowanie dwujęzycznego przewodnika dla osób poszukujących swoich przodków w Polsce i m.in. w Stanach Zjednoczonych.
4. Wydanie „Księgi łomżyńskich emigrantów ze słownikiem nazwisk” wraz z edycją wybranych łomżyńskich dokumentów emigracyjnych, stanowiącej udokumentowanie łomżyńskiej emigracji z końca XIX wieku i z lat 1900–1950 – publikacja ta będzie stanowiła nośnik wiedzy na temat emigrantów łomżyńskich w Stanach Zjednoczonych, zawierając nazwiska i biogramy mniej lub bardziej znanych postaci emigrantów z obszaru pogranicza mazowiecko-podlaskiego oraz wybrane materiały dokumentalne m.in.: listy, notatki prasowe, ogłoszenia, nekrologi.
5. Promocja projektu w kraju i zagranicą: popularyzacja wydanych publikacji i podjętych działań projektowych – na bieżąco publikowanie na stronie internetowej ŁTN im. Wagów, historialomzy.pl, a przede wszystkim na stronie www.name.lomza.pl opracowań dotyczących łomżyńskiej emigracji i aktualizowanego i poszerzonego Katalogu osobowo- miejscowego; druk materiałów promocyjnych: ulotek i zakładek popularyzujących efekty projektu; relacje z prac i promocji opracowań w mediach polskich i zagranicznych.

 

Poznanie i pamięć: dziedzictwo historycznej ziemi łomżyńskiej w źródłach (XV-XX wiek). Tożsamość osób i miejsc – w 600-lecie praw miejskich Łomży: grodu ziemi łomżyńskiej (XIV-XVIII w.), stolicy departamentu (1807-1815) i guberni (1867-1918)

Projekt finansowany w ramach programu Dialog przez MNiSW

Główną ideą realizatorów projektu jest ocalanie i przywracanie pamięci o dawnych mieszkańcach historycznej ziemi łomżyńskiej i mazowiecko-podlaskiego pogranicza, by kolejne pokolenia ich potomków miały podstawy do świadomego rozeznawania własnej tożsamości oraz godnego i efektywnego wykorzystania, ochrony i współtworzenia dziedzictwa, jakie przejęły. Ponadto jako misję traktujemy popularyzację wartości poszukiwań genealogicznych i duchowej oraz materialnej spuścizny przodków. Podstawę naszych badań stanowią historyczne nazwiska i nazwy miejscowe, które postrzegamy w kategorii tekstów kultury, swoistych kodów.

W tym celu interdyscyplinarny zespół Laboratorium badań nad dziedzictwem kulturowym Mazowsza i Podlasia, działający w ŁTN im. Wagów, realizując kolejny projekt finansowany przez MNiSW w ramach programu „DIALOG”, prowadzi szeroko zakrojoną ekscerpcję źródeł rękopiśmiennych i drukowanych oraz tłumaczenie niektórych z nich, aby stworzyć ogólnie dostępną, monumentalną bazę onomastyczną, dokumentującą, zaświadczającą i opisującą dziedzictwo kulturowe i obrazującą tożsamość historycznej ziemi łomżyńskiej oraz mazowiecko-podlaskiego pogranicza, m.in. poprzez historię nazwisk i ich nosicieli. Celem jest tu przede wszystkim zgromadzenie w jednym miejscu rozproszonych materiałów źródłowych, które pozwalałyby na identyfikację osób i miejsc w kontekście czasu i rozmaitych sytuacji oraz zdarzeń, z uwzględnieniem walorów źródła i formy, w jakiej utrwalono treści opisujące ludzi i miejsca. Taki rejestr badawczy stworzy swoistą narrację, która otwiera ciekawą perspektywę poznania. Jest „opowieścią” dokumentalną, odtwarzającą w dość specyficzny sposób dzieje osób, społeczności lokalnych, środowisk kulturowych i zawodowych itp. Niekiedy tym danym towarzyszy przywołany tekst wspomnienia, czasem jakaś urzędowa informacja, dopełniając wiedzę o ludziach, zdarzeniach i miejscach oraz czasie, porządkującym obraz przeszłości.

Antroponimy, stanowiące kanwę systemu nazewniczego, wskazują np. na specyfikę łomżyńskich nazw osobowych i ich nosicieli, np. reprezentują nazwiska charakterystyczne dla mieszkańców Łomży i są m.in. odzwierciedleniem potencjału społecznego miast, miasteczek i osad i wsi, jego kultury, a tym samym zachowanego dziedzictwa. Stanowią one trwały ślad jego tożsamości. Jeśli odniesiemy się do antroponimów, jako jednostek językowych i swego rodzaju kodów kultury, które także dziś są elementami identyfikującymi współczesnych, potomków dawnych mieszkańców historycznej ziemi łomżyńskiej i pogranicza mazowiecko-podlaskiego, żyjących na tym terenie w okresie od XV do XIX wieku, to widzimy konkretny obraz społeczeństwa, przedstawicieli różnych środowisk czy profesji, a tym samym docieramy do elementów konstytuujących tożsamość, tradycję i kulturę regionu.

Zespół badawczy ŁTN im. Wagów w Łomży systematycznie gromadzi materiał źródłowy do badań onomastycznych, historycznych, socjologicznych, genealogicznych. Nasza baza zawiera m.in. kilkanaście tysięcy nazwisk i kilkadziesiąt tysięcy ich nosicieli, opisy miast i miasteczek, wsi, osad i majątków z badanego obszaru. Obecnie w naszej dyspozycji znajdują się informacje pozyskane m.in. z ksiąg metrykalnych z Łomży (XVII-XIX w.), parafii Wizna (XIX w.), Śniadowo i Zambrów, Rutki Kossaki, Kobylin Borzymy (XVII-XIX w.), Wysokie Mazowieckie (XVIII-XIX w.), Romany. Ostatecznie[1] zostanie udostępniony na stronie internetowej: www.name.lomza.pl cały Katalog osobowo-miejscowy historycznej ziemi łomżyńskiej i pogranicza mazowiecko-podlaskiego jako swego rodzaju onomastykon łomżyński. Podjęte działania badawcze, redakcyjne i popularyzatorskie mają na celu m.in. wskazanie potencjału poznawczego, jaki zawiera się w nazwisku jako fakcie historycznym, językowym i kulturowym.

Zachowane źródła, które można uznać także za podstawę do tropienia własnych korzeni, np. do prywatnych badań genealogicznych, lecz przede wszystkim do rozeznawania tożsamości osób i pogłębiania świadomości dziedzictwa, jakie zostało przejęte, dopełnione i przekazane przez przodków, stanowią bazę dla wszelkich dociekań. Stąd ich znacząca rola i pomysł na upowszechnianie zawartego w nich materiału w przestrzeni Internetu.

 

Laboratorium badań nad dziedzictwem kulturowym Mazowsza i Podlasia

Projekt finansowany w ramach programu Dialog przez MNiSW

Celem ogólnym projektu jest stworzenie podstaw do funkcjonowania i zapoczątkowania  działalności „Laboratorium badań nad dziedzictwem kulturowym pogranicza mazowiecko-podlaskiego”, które będzie zajmowało się badaniami genealogicznymi, historycznymi, językowymi i społecznymi dawnego i współczesnego krajobrazu kulturowego, zwłaszcza, terenu historycznej ziemi łomżyńskiej. Wyniki tych prac posłużą do dalszych badań nad rozwojem krajobrazu kulturowego i społecznego środowisk lokalnych i regionalnych oraz do tworzenia monografii miejscowości i ich mieszkańców.

„Laboratorium” będzie gromadziło i wykorzystywało w swojej działalności badawczej wszelkie źródła historyczne, które pozwolą na odtworzenie składu dawnego społeczeństwa: rodzin, rodów, grup kulturowych, klas społecznych, które wpływały w ciągu dziejów na kształtowanie i zmiany w krajobrazie kulturowym ziemi łomżyńskiej. Badania zostaną oparte na gromadzeniu i analizie źródeł historycznych, wykorzystywanych do badań genealogicznych, takich jak np.: księgi metrykalne, dokumenty, korespondencja, pamiętniki, zdjęcia, mapy itp.). Na ich podstawie zostanie wyekscerpowany materiał zawierający dane o konkretnych osobach, rodzinach, rodach, charakterystycznych dla regionu nazwiskach, pełnionych przez konkretne jednostki funkcjach oraz związkach osób z określonym  miejscem (miastem, wsią, osadą). Proces badawczy zostanie pogłębiony o obserwację współczesnego wyglądu i funkcjonowania badanych miejsc (lub miejscowości) w świadomości społecznej, a także o wywiady środowiskowe z  mieszkańcami, którzy, żyjąc w danym miejscu, będą mogli udzielić informacji o historii swojej małej ojczyzny i własnej rodziny.

Zakładane efekty projektu to m.in.:

– pozyskanie (skopiowanie na nośniki elektroniczne) rozproszonego materiału źródłowego z ksiąg metrykalnych, źródeł prywatnych (np. pamiętników i zdjęć) i stworzenie bazy danych o badanym obszarze i jego mieszkańcach; stworzenie katalogu osobowego mieszkańców ziemi łomżyńskiej;

– pozyskanie materiału źródłowego z wywiadów środowiskowych (rozmów) od osób posiadających wiedzę dotyczącą historii danego miejsca (miejscowości);

– tworzenie fotograficznej bazy miejsc (miejscowości) i siedlisk ludzkich w stanie obecnym dla późniejszej konfrontacji z pozyskanymi źródłami historycznymi.

Projekt w swoim założeniu ma charakter nie tylko badawczy i naukowy, lecz przede wszystkim jego efekty mają oddziaływać na społeczność poprzez pobudzenie świadomości o zmianach, jakie na przestrzeni wieków zachodziły w najbliższym otoczeniu mieszkańców historycznej ziemi łomżyńskiej. Niezwykle ważne będzie podkreślenie, że obecny stan społeczny mieszkańców, rozwój ekonomiczny i kulturowy danego obszaru i społeczeństwa ma swoje podstawy w przeszłości i wynika z dorobku minionych pokoleń i konkretnych osób. Projekt ma m.in. stworzyć podstawy do profesjonalnego i doraźnego wspierania osób poszukujących własnych korzeni.